Seborroïsche keratose (seborroïsch wratje, seniel wratje, seniele keratose, seniel keratoom) is een goedaardige tumor die boven de huid uitsteekt en verhoorning vertoont. Deze laesies verschijnen meestal na de leeftijd van 50 jaar. Seborroïsche keratose wordt gekenmerkt door meervoudigheid, waarvan het aandeel met de leeftijd toeneemt. Het komt even vaak voor bij mannen als bij vrouwen.
Predisponerende factoren
Er is geen duidelijke oorzaak voor het ontstaan van seborroïsche keratose. Het is alleen passend om te spreken over predisponerende factoren die, in verschillende mate, het risico op neoplasmen kunnen verhogen:
- Involutieve (leeftijdsgebonden) huidveranderingen, met histologische en functionele veranderingen: veroudering van epidermale keratinocyten met late apoptose;
- Overmatige blootstelling aan zonlicht;
- Genetische factor: het ontstaan van seborroïsche keratose kan te wijten zijn aan het menselijke genoom;
- Ioniserende straling en virale ziekten kunnen ook het ontstaan of de groei van keratomen veroorzaken.
Diagnose
De diagnose van seborroïsche keratose is gebaseerd op een klinisch onderzoek, dat een routinematig onderzoek van de laesie en dermatoscopie omvat. Bij vermoeden van kwaadaardige groei kan een biopsie worden uitgevoerd.
Symptomen
Bij visueel onderzoek van een seborroïsch keratoom wordt een afgeplatte, halfronde of korte brede steellaesie gezien die boven de huid uitsteekt, meestal symmetrisch (ovaal of rond). Het oppervlak van het keratoom verschilt aanzienlijk van de textuur van gewone huid: ruw, droog, met schilfering, wratachtig (in de vorm van grote, ongelijkmatige droge papillen). Ruwe oppervlakken zijn kenmerkender voor laesies groter dan 10 mm. Soms is de verhoorning zo sterk dat fragmenten van het keratoom vanzelf of bij lichte fysieke belasting loskomen.
De grenzen van het seniele keratoom zijn duidelijk en gelijkmatig. De kleur varieert van huidkleurig, grijs tot grijsbruin. Soms zijn roze of roze-rode tinten aanwezig. Roodheid van de ongewijzigde huid rond de laesie kan worden opgemerkt.
De aanwezigheid van een keratoom beïnvloedt de haargroei niet.
De afmetingen variëren van 5 mm tot 20 mm. Laesies groter dan 15 mm zijn zeldzaam. De hoogte boven huidniveau overschrijdt meestal niet meer dan 5-7 mm.
Bij palpatie wordt een dichte, droge laesie met schilfering vastgesteld. Subjectieve sensaties ontbreken meestal of bestaan uit lichte jeuk.
Keratomen bevinden zich voornamelijk op de romp en de bovenste ledematen. Ze kunnen ook op het gezicht, de hoofdhuid, de nek en de onderste ledematen voorkomen.
Dermatoscopische beschrijving
Bij dermatoscopie van seborroïsche keratose worden de volgende kenmerken gevisualiseerd:
- Homogene achtergrondpigmentatie van lichtgrijs tot bruin;
- Comedo-achtige structuren: duidelijke grijsbruine keratotische inclusies van regelmatige vorm;
- Milium-achtige cysten: bolvormige structuren van dof witte kleur of met een gelige tint;
- Bloedvaten in de vorm van een haarspeld;
- Structuren die lijken op de windingen van de hersenen;
- Uniform gekleurd pseudo-netwerk met ongelijkmatige, scherp afgebroken randen (typisch voor het gezicht);
- Uniforme stip-pigmentatie van grijszwarte kleur.
Differentiaaldiagnose
De differentiaaldiagnose wordt uitgevoerd met dergelijke gepigmenteerde neoplasmen zoals:
- Actinische keratose;
- Papillomateuze naevus;
- Dermatofibroom;
- Bowen-ziekte;
- Keratoacanthoom;
- Basaalcelcarcinoom;
- Plaveiselcelcarcinoom;
- Melanoom.
Risico’s
Seborroïsche keratose is een optioneel voorstadium van kanker. Maligniteit komt zelden voor en wordt vaker waargenomen onder invloed van bijkomende factoren (chronisch trauma, thermische en chemische brandwonden). Het risico op kwaadaardige transformatie ligt tussen 1-10%. In geval van maligniteit wordt seborroïsche keratose vaker omgezet in plaveiselcelcarcinoom. Soms gebeurt dit via een klinisch waarneembare fase van Bowen-ziekte.
Het moet in gedachten worden gehouden dat patiënten met een groot aantal keratomen een verhoogd risico hebben op een kwaadaardige tumor op ongewijzigde huid of nabij een keratoom. Dit kan de tijdige opsporing en differentiële diagnose van tumoren bemoeilijken.
Tactiek
Bij afwezigheid van schadelijke invloeden op een seborroïsch keratoom, veranderingen in uiterlijk en subjectieve sensaties is zelfcontrole (of onderzoek met behulp van andere personen op moeilijk bereikbare plaatsen) minstens eenmaal per jaar voldoende. Als mechanische schade is opgetreden, actieve blootstelling aan ultraviolette of ioniserende straling heeft plaatsgevonden, of als veranderingen in het keratoom zelf zijn opgemerkt of eerder afwezige sensaties verschijnen, dient een dermatoloog of oncoloog te worden geraadpleegd.
De specialist bepaalt de mogelijkheid van verdere dynamische observatie (termijnen worden individueel vastgesteld) of stelt indicaties voor verwijdering van beschadigde huidlaesies vast. Het is noodzakelijk die keratomen te verwijderen die onderhevig zijn aan constante, chronische trauma door kleding, sieraden of door de aard van het beroep.
Bij dynamische observatie heeft fotoregistratie van huidneoplasmen grote waarde, omdat zelfs kleine veranderingen in het uiterlijk later kunnen worden vastgesteld.
Patiënten met seborroïsche keratose worden in het voorjaar en de herfst (voor en na het strandseizoen) door een dermatoloog of oncoloog onderzocht. Dergelijke patiënten wordt ook aangeraden een kaart van huidneoplasmen samen te stellen, wat het verdere toezicht, de opsporing van nieuwe laesies of veranderingen in bestaande aanzienlijk vereenvoudigt.
Behandeling
Behandeling kan chirurgisch of met lokale destructieve methoden plaatsvinden (laser, cryodestructie). Na chirurgische behandeling (klassiek, met behulp van een elektrisch of radiogolfscalpel) is histologisch onderzoek verplicht.
Het gebruik van laserverwijdering of cryodestructie vindt plaats na verplicht onderzoek door een oncoloog en uitsluiting van maligniteit. Het gebruik van dergelijke methoden wordt ook niet aanbevolen als een duidelijke differentiële diagnose met gepigmenteerde neoplasmen (gepigmenteerde, dysplastische en andere naevi) niet mogelijk is.
Preventie
Preventie van het ontstaan van seborroïsche keratose en het risico op maligniteit bestaat uit een zachte en zorgvuldige omgang met de huid:
- Beperking van ultraviolette straling (zonnebank, zonnebaden);
- Gebruik van beschermende crèmes tijdens perioden van actieve zon;
- Uitsluiting van chronisch huidtrauma;
- Beperking of uitsluiting van ioniserende straling, beroepsmatige risico’s;
- Naleving van veiligheidsmaatregelen bij het werken met huidbeschadigende factoren;
- Persoonlijke hygiëne en basisbewustzijn over huidtumoren.
Het vereist ook regelmatige controle van de keratose, tijdig overleg met een specialist bij externe veranderingen, en verwijdering van potentieel gevaarlijke neoplasmen.